Deze webstek verstrekt informatie over hoe Vrije Software nuttig kan zijn in het onderwijs, door leerkrachten, leerlingen en ouders te tonen welk enorm potentieel verborgen zit achter de mogelijkheid om samen te bouwen aan een open ICT omgeving. Daarbij is de software op zich van veel minder belang dan wel de attitude waarmee leerkrachten en leerlingen met ICT omgaan.

Vrije Software is de verzamelnaam van alle software waarvan de broncode beschikbaar is door iedereen, meestal onder de voorwaarde dat alle aanpassingen ook beschikbaar worden voor anderen. De idee van Vrije Software beperkt niet tot alleen maar software, maar werkt ook voor elke andere vorm van geestelijke creaties en/of informatie (``content''), zoals bijvoorbeeld cursusmateriaal, afbeeldingen, presentaties, enz. Tenminste, voor zover het gaat over informatie die op een incrementele wijze kan uitgebreid en verbeterd worden door een gemeenschap van geïnteresseerde gebruikers.

Vrije Software wordt in het Engels vaak ook ``Free Software'' of ``Open Source software'' genoemd. Het woordje ``free'' schept vaak verwarring met freeware, omdat velen er enkel de betekenis van ``gratis'' in herkennen. Free in ``Free Software'' heeft in de eerste plaats de betekenis van vrij in de zin van eigendom (d.w.z., de software is eigendom van niemand), en pas in tweede instantie van kostprijs (d.w.z., de software is gratis). Het kostprijs-aspect is een natuurlijk gevolg van het vrij-zijn, en niet omgekeerd. In het Engels verwoordt men dit vaak met de volgende plastische uitspraak van Richard M. Stallmann: ``Free as in speech, not as in beer.'' (Stallman is de oprichter van de Free Software Foundation, en een onvermoeibare pleitbezorger voor Vrije Software.)

Vrije Software creaties verschillen van software in het publieke domein, in de zin dat ze niet volledig naar willekeur te gebruiken zijn: ze hebben immers dezelfde juridische bescherming door het auteursrecht als commerciële producten, maar ze dragen wel een licentie die vrij copiëren toelaat en zelfs aanspoort. Dus, Vrije Software licenties promoten een zo groot mogelijke verspreiding van software en informatie, met enerzijds de juridische garantie dat geen enkel bedrijf of persoon het geproduceerde materiaal kan inpikken of de verspreiding ervan kan belemmeren, en anderzijds de zekerheid dat de creatieve initiatiefnemers steeds de waardering en krediet krijgen waarop ze recht hebben.

Het besturingssysteem GNU/Linux is waarschijnlijk het meest bekende voorbeeld, maar GNU/Linux is slechts het topje van een reusachtige Open Software ijsberg. Enkele van de meest gekende projecten zijn: Apache (dat meer dan 65% van de web-servers wereldwijd aanstuurt), PHP (dat voor dynamische web-pagina's zorgt), MySQL en PostgreSQL (de gegevensbanken die vaak in combinatie met PHP en Apache achter een webstek zitten), LaTeX (een tekstverwerker van zeer hoge kwaliteit, en met talloze modulaire uitbreidingsmogelijkheden, zoals onder andere voor computer-presentaties), OpenOffice.org (een zeer uitgebreide verzameling van burotica-software), Gimp (een veelzijdig bitmap- en foto-bewerkingsprogramma), de Gnome en KDE grafische gebruikersschillen, Octave (uitgebreid rekenpakket), enz.

(Omdat alle succesvolle Vrije Software projecten wereldwijd gebruikt worden zijn bijna alle hierboven vermelde webstekken in het Engels. De software zelf heeft echter Nederlandstalige versies.)

Vrije Software is helemaal niet beperkt tot het GNU/Linux-besturingssysteem: de vrije beschikbaarheid van broncode en documentatie heeft er voor gezorgd dat de meeste programma's ook draaien onder Windows, MacOS, UNIX, enzovoort.

Waarom Vrije Software?

Onze motivatie om Vrije Software te promoten in het onderwijs vertrekt vanuit het besef dat Vrije Software nog zo nieuw en onbekend is dat zijn enorme potentieel om toegevoegde waarde te bieden aan ons onderwijs voorlopig nog nauwelijks ontdekt, laat staan ontgonnen, is. Die toegevoegde waarde komt, onder andere, door de volgende feiten:

• De filosofie en de ethische waarden achter Vrije Software passen perfect bij die van het onderwijs: onvoorwaardelijk delen van kennis, gelijke kansen, samenwerking, zelf-ontplooiing en zelf-beschikking, altruïsme, aankweken van een kritische reflex en verantwoordelijkheidszin, inhoud die belangrijker is dan façade, onafhankelijkheid, pluralisme, keuzevrijheid, ouders- en leerlingenparticipatie, ...

  (Het fundamentele verschil tussen Free Software en Open Source software bestaat precies uit deze ethische component, met de Free Software Foundation als de ethisch meest geïnspireerde. De onderstaande praktische argumenten zijn van toepassing op zowel Free Software als Open Source software.)

• Vrij-beschikbare software van hoge kwaliteit biedt een tegengewicht tegen de dominante positie van Microsoft in onze scholen. Dit leidt tot kritische keuzevrijheid en de bijhorende competitieve klant-gerichtheid, wat op zijn beurt een ICT-opleiding van hogere kwaliteit tot gevolg heeft. Want de objectieve feiten zijn moeilijk te ontkennen: het Onderwijs fungeert op dit ogenblik als een gratis opleidingsinstituut voor Microsoft, en zulke verregaande vorm van mono-cultuur is nooit gezond op lange termijn.

  Bovendien is de technische kwaliteit van Vrije Software besturingssystemen zoals GNU/Linux zo hoog, voor alles wat servers betreft, dat de ICT-coördinatoren heel veel uren tijd zouden besparen omdat ze niet constant ``brandjes'' zouden moeten blussen (gecrashte PCs, verknoeide instellingen, virussen, e.d.).

• Het gratis zijn van de software biedt de mogelijkheid aan scholen om hun budget voor informatica onder controle te houden, en om hun leerlingen verschillende alternatieven voor eenzelfde probleem of taak te laten uitproberen.

• Vrije Software is bij uitstek geschikt voor de ontwikkeling van educatieve software: de openheid biedt de zekerheid dat iedereen die potentieel kan bijdragen (leraars, leerlingen, ouders, hogescholen en universiteiten) ook effectief de kans krijgt om bij te dragen, en dat die inspanningen voor iedereen beschikbaar zullen blijven in de toekomst. Ondanks dit grote potentieel is het net de educatieve software die in de Vrije Software wereld ondervertegenwoordigd is. Dit heeft alles te maken met de nog steeds beperkte ICT-vaardigheden van de doorsnee leerkrachten, en hun onvertrouwdheid met het potentieel van Vrije Software.

• Vrije Software ontwikkeling sluit een commerciële samenwerking en distributie helemaal niet uit: uitgevers kunnen een meerwaarde leveren aan educatieve Vrije Software projekten door uitgaven te verzorgen van de software, tesamen met extra multimediaal materiaal, maar vooral door het beschikbare materiaal te selecteren, te bundelen, te filteren op kwaliteit, en aan te passen aan specifieke doelgroepen. Dit vereist wel een wijziging in hun bedrijfsmodel: het moet gebaseerd zijn op de dienstverlening rond de software en de informatie, en niet op de eigendom erop.

• Vrije Software heeft, per definitie eigenlijk, steeds de belangen van, en het nut voor, de gebruiker voor ogen, en beschikt dus over een groot aantal werktuigen en tradities die commercële software-producenten om strategische redenen niet aanbieden:

  • krachtige tekst-editors die op alle mogelijke computers draaien en de gebruikers dus toelaten om hun efficiëntie te verhogen aangezien zij altijd met hetzelfde werktuig met verschillende software-pakketten kunnen interageren.

  • absolute eerbied voor internationale afspraken en standaarden, terwijl commerciële aanbieders er alles aan doen om hun gebruikers aan zich te binden via gesloten, bedrijfseigen (``proprietaire'') bestandsformaten.

    Zo is het bijvoorbeeld geen toeval dat Microsoft zelf geen ondersteuning biedt voor het aanmaken van PDF (Portable Document Format) versies van documenten: PDF is namelijk zo'n open bestandsformaat dat de onafhankelijkheid van één leverancier drastisch vermindert.

  • gebruikers kunnen het voor hen meest geschikte hardware-platform kiezen, omdat ze indien nodig de beschikbare software kunnen hercompileren. Dit is echter in het algemeen geen eenvoudige opdracht, maar de kans is zeer groot dat meer competente mensen ergens anders in de wereld dit reeds voor eigen gebruik gedaan hebben en het resultaat ter beschikking stellen.

  • het gevaar dat bepaalde software niet langer ondersteund wordt is onbestaande: eens gebruikers over de software beschikken kan geen enkel bedrijf of organisatie hen het gebruiksrecht erop ontzeggen, of hen verhinderen om hun software te upgraden. De onafhankelijkheid van de gebruiker is dus absoluut gewaarborgd.

  • het internet is een onmisbaar instrument gebleken in de spectaculaire groei van Vrije Software gedurende de laatste vijf jaren. Niet alleen voor de ontwikkelaars van de software is het internet een ongeëvenaard instrument, maar zeker ook voor de gebruikers die on-line enorm veel documentatie en ondersteuning vinden bij andere gebruikers. De ``helpdesk'' van de Vrije Software werkt 24 uur op 24, 365 dagen per jaar.

• De mogelijkheid om in de programma-code zelf te gaan kijken biedt aan alle informatica-leerkrachten en studenten een educatieve meerwaarde die geen enkel gesloten commerciëel product kan evenaren.

• Vrije Software besturingssystemen (zoals GNU/Linux of OpenBSD) zijn veel gemakkelijker te onderhouden en te beveiligen dan MacOS of Windows. Dit zou moeten leiden tot een lagere Total Cost of Ownership (TCO); in de praktijk hangt die TCO echter voor het grootste deel af van de competenties van de systeem-administrators. Bovendien is TCO erg moeilijk te meten: Hoeveel kost opleiding? Hoeveel kost overgang naar andere systemen? Hoeveel kost (gebrek aan) interoperabiliteit? ...

Veel meer details en vergelijkingen tussen vrije en gesloten software vind je op onze Informatie-pagina. Het document over ``De democratisering van de ICT'' bevat een diepgaander pleidooi en concrete tips voor de toepassing van de Vrije Software en filosofie in het onderwijs. Het document is aan te raden literatuur voor wie de essentie wil begrijpen van wat ICT in het onderwijs op dit ogenblik voorstelt, en van wat het zou kunnen zijn.

Wat bieden we aan?

• Algemene informatie: wat is Vrije Software? Hoe verschilt het van commerciële software? Wat zijn de sterke en zwakke punten?
• Software: Een overzicht van Vrije Software die scholen kunnen gebruiken.

Wie willen we bereiken?

De sleutel tot het succes van een initiatief zoals EToS is participatie, van zoveel mogelijk leerkrachten, ouders, leerlingen, uitgevers, universiteiten, hogescholen, en inrichtende machten, met het Internet als gemeenschappelijk communicatiemedium. Verregaande penetratie van het Internet is dus een nodige voorwaarde voor de doorbraak van de Vrije Software filosofie en werkwijze. Alleen dan kan deze webstek bijdragen tot een vlotte en snelle uitwisseling van ideeën en software tussen alle betrokkenen.

Gelieve ons op de hoogte te houden van de evolutie in je school, of indien je wil bijdragen tot het succes van dit initiatief. Voor concrete vragen of opmerkingen is de be.comp.os.linux nieuwsgroep voor het ogenblik het meest geschikte discussie-forum: zowat iedereen die actief met GNU/Linux bezig is in België kan je daar bereiken, en de bereidheid tot helpen is enorm groot. Op de nieuwsgroep nl.onderwijs.open-source proberen onderwijsmensen uit Vlaanderen en Nederland zelf de handen uit de mouwen te steken, om educatieve Vrije Software te maken.

Hoever staan we?

Ons initiatief om de onderwijs-wereld in te lichten over het potentieel van Vrije Software is beperkt in omvang. Maar toch verzamelen we enkele honderden hits per maand op deze webpagina. En krijgen we wekelijks reacties en vragen van leerkrachten. Sinds ongeveer het begin van 2002 is er blijkbaar heel wat veranderd in de geesten van velen, binnen en buiten het onderwijs. Wij hopen daar een steentje te hebben toe bijgedragen.

Gelieve niet onmiddellijk het kind met het badwater weg te gooien als je teleurgesteld bent door de beperkte inhoud van deze webpagina's, de initiële moeilijkheden die je mocht ondervinden bij het gebruik van Vrije Software, of de beperkte keuze in educatieve Vrije Software programma's. Vrije Software mag dan wel beschikken over geweldige troeven, maar de financiële middelen ontbreken om, zoals commerciële software-producenten, intensieve marketing-campagnes te voeren in de massamedia, of om de initiële kritische massa te bereiken die nodig is om een Vrije Software project te lanceren en succesvol te maken. Eenmaal die kritische massa is bereikt is een project echter niet meer te stoppen, ook niet door de meest kapitaalkrachtige commerciële ``concurrenten.''

Eigenlijk beschouwen we deze EToS-pagina's als een overgangsverschijnsel: van zodra Vrije Software ontplooiing en ontwikkeling hun kruissnelheid hebben bereikt zullen de scholen en de inrichtende overheden zelf voldoende ondersteuning en informatie aanbieden, zodat een voortzetting van ons initiatief overbodig wordt. We zijn gemotiveerd om dit zo snel mogelijk te laten gebeuren!